Avrupa Kültürel Miras Ödülünü kazandık

Avrupa’nın miras alanındaki en prestijli ödüllerinin 2026 yılı kazananları bugün açıklandı. Bu yıl, Avrupa Miras Ödülleri / Europa Nostra Ödülleri kapsamında, Avrupa Birliği’nin Creative Europe Programı’nın ortak finansmanıyla, kıta genelinde 18 ülkeden 30 örnek proje ve miras savunucusu ödüle layık görüldüler.

Bu yılın kazananlarından üçü, Creative Europe Programı’na dahil olmayan Birleşik Krallık ve Türkiye’den gelmektedir. Avrupa Birliği tarafından finanse edilmeyen bu çalışmaların Europa Nostra Ödülleri kapsamında ödüle layık görülmesi, aynı zamanda Europa Nostra’nın, Avrupa Konseyi üyesi tüm ülkelerde miras alanındaki mükemmeliyeti tanıma konusundaki kararlılığını yansıtmaktadır. Europa Nostra, Avrupa’daki en temsil gücü yüksek miras sivil toplum ağıdır.

Europa Nostra Ödülleri 2026 yılı kazananları arasında, Yurttaş Katılımı ve Farkındalık Yaratma kategorisinde Türkiye’den “Kültürel Miras Alanlarında Deprem Hasarının Değerlendirilmesi” projesi de yer almaktadır. 2023 Şubat depremleri sonrasında araştırmacılar ve gönüllüler tarafından hızla oluşturulan dijital bir izleme sistemini içeren girişim, kamuoyundan gelen bildirimleri uydu analizleriyle birleştirerek, 1.500’den fazla miras alanındaki hasarı belgeledi ve iyileşme ile afet müdahalesi için açık erişimli bir kaynak oluşturdu.

Kazananlar, Avrupa’nın dört bir yanından on miras uzmanından oluşan ödül jürisi tarafından, beş Seçim Komitesi’nin tüm başvuruları değerlendirmesinin ardından belirlendi. Bu yılki ödüller için, 40 Avrupa ülkesinden kurumlar ve bireyler tarafından toplam 261 geçerli başvuru yapıldı.

Kazananlar, 28 Mayıs 2026 tarihinde Lefkoşa Belediye Tiyatrosu’nda gerçekleştirilecek Avrupa Miras Ödülleri Töreni 2026 kapsamında kutlanacaktır. Bu önemli etkinliğe, Avrupa Komisyonu üyesi Glenn Micallef ile Europa Nostra İcra Başkanı Prof. Dr. Hermann Parzinger ev sahipliği yapacaktır. Avrupa Birliği Konseyi Dönem Başkanlığı’nı yürüten ülkenin en üst düzey temsilcisi olarak, Nikos Christodoulides de törene katılımıyla onur verecektir. Dr. Vasiliki Kassianidou ve diğer seçkin davetliler de törende hazır bulunacaktır. Tören, Europa Nostra internet sitesi üzerinden canlı olarak yayımlanacaktır.

Avrupa Miras Ödülleri 2026, 26–30 Mayıs tarihleri arasında Leşkoşa’da gerçekleştirilecek Avrupa Kültürel Miras Zirvesi (European Cultural Heritage Summit) 2026’ın öne çıkan etkinliklerinden biri olacaktır. “Mare Nostrum’un(Akdeniz) Ruhu Olarak Miras” sloganıyla düzenlenecek olan Zirve, mirasın Avrupa ve daha geniş Akdeniz bölgesi açısından taşıdığı jeopolitik, toplumsal ve çevresel önemi vurgulayacaktır. Europa Nostra ile Europa Nostra Heritage Hub tarafından düzenlenen Zirve, Avrupa Birliği Konseyi Kıbrıs Dönem Başkanlığı himayesinde gerçekleştirilecek ve Avrupa Birliği tarafından desteklenecektir.

Kültürel Miras Alanlarında Deprem Hasarının Değerlendirilmesi, Türkiye

6 Şubat 2023’te, 7.8 ve 7.5 büyüklüğündeki iki yıkıcı deprem, Türkiye’nin güneydoğusunu ve Suriye’nin kuzeyini vurdu; arkeolojik ve tarihî miras açısından son derece zengin bir bölgede yer alan on bir ili etkiledi. Afet bölgesi, UNESCO Dünya Mirası Alanları arasında yer alan Göbekli Tepe, Arslantepe, Nemrud Dağı ile Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri’ni kapsamaktadır. Felaketin ardından geçen ilk günlerde, kültürel miras alanlarında meydana gelen hasara ilişkin güvenilir bilgi oldukça sınırlıydı.

Birkaç gün içinde, Ege Üniversitesi’nden arkeolog Prof. Dr. Çiler Çilingiroğlu, sosyal medya üzerinden meslektaşlarını ve yurttaşları tarihi alanlardaki hasarı belgelemeye davet eden bir toplumsal çağrı yaptı. Kısa süre sonra, Akdeniz Üniversitesi'nden uzaktan algılama uzmanı Doç.Dr. Nusret Demir ile iş birliği yapmaya başladı. Ardından yapılan ikinci bir çağrıyla, bilgiye dayalı ortak bir veri tabanı oluşturmaya destek verecek gönüllüler davet edildi. Aralarında arkeologlar, restoratörler, mimarlar, mühendisler ve öğrencilerin bulunduğu elliden fazla gönüllü bu çağrıya yanıt verdi.

Ekip, WhatsApp, Instagram, Google Workspace ve OpenStreetMap gibi yaygın olarak erişilebilen dijital araçları kullanarak işbirliğine dayanan bir izleme sistemi kurdu. Gönüllüler, etkilenen illerdeki sakinlerden, kurtarma ekiplerinden, gazetecilerden ve meslektaşlardan fotoğraflar ile raporlar topladı. Sahadan gelen bu gözlemler, uluslararası bilimsel iş birlikleri kapsamında paylaşılan uydu görüntüleriyle birleştirildi. Temel veri setlerinden biri, deprem sonrası yapısal ve arazi hasarını tespit etmek için uydu tabanlı SAR verilerini (örneğin Sentinel-1 ve ALOS-2) kullanan NASA/Caltech ARIA Damage Proxy Maps oldu.

Yurttaş gözlemleri ile uydu analizlerinin bir araya getirilmesi, bölgedeki kültürel miras alanlarında meydana gelen deprem hasarına ilişkin ilk büyük ölçekli genel değerlendirmelerden birinin ortaya çıkmasını sağladı. On bir il genelinde 1.500’den fazla arkeolojik ve tarihi alan belgelendi ve değerlendirildi.

Sonuçlar önemli örüntüleri ortaya koydu. Kayıt altına alınan hasarın en büyük bölümünü Osmanlı Dönemi’ne ait yapılar oluştururken, tarih öncesi höyükler çoğu zaman daha yüksek yapısal dayanıklılık gösterdi. Veri seti, sismik olaylara karşı en kırılgan miras alanı türlerinin belirlenmesine yardımcı oldu ve koruma planlaması ile acil müdahale süreçleri için değerli bilgiler sağladı.

Projenin temel çıktılarından biri, açık erişimli bir dijital kaynağın oluşturulması oldu. Ekip, toplanan verileri araştırmacılar, miras uzmanları ve yerel topluluklar için erişilebilir kılan bir makalenin yayımlanmasının ardından, 2025 yılında etkileşimli bir çevrimiçi harita başlattı.

Girişim herhangi bir bütçe olmadan yürütüldü ve tamamen gönüllü emeğine ile açık erişimli verilere dayandı. Doğal afetlerin ardından hızlı miras değerlendirmesi için ölçeklenebilir ve düşük maliyetli bir model ortaya koydu. Bu yaklaşım, açık veri, uydu görüntüleri ve koordine yurttaş katılımı kullanılarak başka bölgelerde de uygulanabilir.

Ödül Jürisi şu değerlendirmede bulundu: “Bu girişim, doğal bir afetin ardından hızlı harekete geçmenin kültürel mirasın korunmasını nasıl destekleyebileceğini göstermektedir. Jüri, akademik gönüllülerin güçlü katkısını ve yurttaş bilimi ile açık verilere dayalı uzaktan algılamanın yenilikçi biçimde bir araya getirilmesini takdir etmektedir. Ayrıca, risk altındaki mirası belgelemek amacıyla ulusal ve uluslararası araştırma ağlarının birbirine bağlanmasının değerini de ortaya koymaktadır.”